Uluslararası ticari tahkimde, hakem heyeti kurulmadan önce acil geçici tedbir ihtiyacı doğduğunda devreye giren acil durum hakemi müessesesi, modern tahkim hukukunun en dinamik araçlarından biridir. Bu makalede ICC, ISTAC ve LCIA kuralları karşılaştırmalı olarak incelenmektedir.
Uluslararası ticari tahkimde, uyuşmazlığın esasına ilişkin nihai karar verilene kadar tarafların haklarının korunması amacıyla geçici tedbirlere başvurulması sıklıkla gerekmektedir. Ancak hakem heyetinin kurulması — hakem seçimi, kabul beyanları ve prosedürel hazırlıklar — aylar sürebilmektedir. Bu süre zarfında, delillerin kaybolması, mal varlığının kaçırılması veya telafisi güç zararların doğması riski bulunmaktadır. İşte acil durum hakemi (emergency arbitrator) müessesesi, bu boşluğu doldurmak amacıyla modern tahkim kurallarına dahil edilmiş bir mekanizmadır.
1. Acil Durum Hakemi Kavramı ve Tarihsel Gelişimi
Acil durum hakemi, hakem heyetinin henüz kurulmadığı dönemde, taraflardan birinin acil geçici tedbir talebini değerlendirmek üzere tahkim kurumu tarafından atanan geçici bir hakemdir. Bu mekanizma ilk olarak 2006 yılında ICDR (Amerikan Tahkim Derneği'nin uluslararası kolu) tarafından benimsenmiş, ardından 2010 yılında ICC, 2012 yılında SCC ve SIAC, 2014 yılında LCIA ve daha sonra ISTAC dahil pek çok tahkim kurumu tarafından kurallarına dahil edilmiştir. Acil durum hakemi uygulaması, devlet mahkemelerine başvurma zorunluluğunu ortadan kaldırarak tahkim sürecinin bütünlüğünü korumakta ve taraflara hızlı bir çözüm sunmaktadır.
2. ICC Kuralları Kapsamında Acil Durum Hakemi
ICC Tahkim Kuralları'nın 29. maddesi ve Ek V, acil durum hakemi prosedürünü düzenlemektedir. ICC sisteminde, acil durum hakemi başvurusu tahkim talebinin ICC Sekreteryası'na sunulmasıyla eş zamanlı veya sonrasında yapılabilmektedir. ICC Başkanı, başvurunun alınmasından itibaren normalde iki gün içinde acil durum hakemini atar. Acil durum hakemi, atanmasından itibaren on beş gün içinde kararını (order) vermek zorundadır. ICC sisteminin ayırt edici özelliği, acil durum hakemi kararının taraflar üzerinde bağlayıcı olması ancak hakem heyeti tarafından değiştirilebilmesi veya kaldırılabilmesidir. 2021 Kuralları ile acil durum hakemi prosedürü daha da güçlendirilmiştir.
3. ISTAC Kuralları Kapsamında Acil Durum Hakemi
İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC) Tahkim Kuralları'nın 6. maddesi, acil durum hakemi prosedürünü düzenlemektedir. ISTAC sisteminde, taraflar tahkim anlaşmasının yapıldığı tarihten sonra ortaya çıkan uyuşmazlıklarda acil durum hakemi başvurusunda bulunabilmektedir. ISTAC Genel Sekreteri, başvurunun alınmasından itibaren iki gün içinde acil durum hakemini atar. Acil durum hakemi, dosyanın kendisine iletilmesinden itibaren on dört gün içinde kararını verir. ISTAC'ın Türk tahkim hukukundaki konumu, özellikle Türkiye bağlantılı uyuşmazlıklarda acil durum hakemi mekanizmasının etkin kullanılması açısından büyük önem taşımaktadır.
4. LCIA Kuralları Kapsamında Acil Durum Hakemi
LCIA Tahkim Kuralları'nın 9B maddesi, acil durum hakemi (emergency arbitrator) prosedürünü düzenlemektedir. LCIA sisteminin diğer kurumlardan ayrılan en önemli özelliği, acil durum hakeminin karar verme süresinin daha esnek tutulmasıdır. LCIA Mahkemesi, başvurunun alınmasından itibaren üç gün içinde acil durum hakemini atar. Karar verme süresi konusunda sabit bir süre öngörülmemiş olup, "mümkün olan en kısa sürede" karar verilmesi beklenmektedir. LCIA ayrıca, acil durum hakemi prosedürünün yanı sıra, hakem heyeti kurulduktan sonra da expedited formation prosedürü sunmaktadır.
5. Karşılaştırmalı Değerlendirme: ICC, ISTAC ve LCIA
Üç kurumun acil durum hakemi kuralları arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Atanma süresi bakımından, ICC ve ISTAC iki gün, LCIA ise üç gün öngörmektedir. Karar verme süresi açısından, ICC on beş gün, ISTAC on dört gün sınırı koyarken, LCIA esnek bir yaklaşım benimsemektedir. Kararın niteliği bakımından, her üç kurumda da acil durum hakemi kararı taraflar üzerinde bağlayıcı olmakla birlikte, hakem heyeti tarafından değiştirilebilir veya kaldırılabilir. Maliyet açısından, ICC ve ISTAC sabit ücret tarifesi uygularken, LCIA saatlik ücretlendirme sistemi kullanmaktadır. Tahkim anlaşmasının tarihine göre uygulama koşulları da farklılık gösterebilmektedir.
6. Türk Hukuku ile Etkileşim
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ve 6100 sayılı HMK'nın tahkime ilişkin hükümleri, acil durum hakemi kararlarının Türk hukukundaki statüsü açısından önem taşımaktadır. Türk hukukunda, tahkim öncesi geçici tedbir kararları devlet mahkemeleri tarafından verilmektedir. Acil durum hakemi kararlarının Türk mahkemelerinde doğrudan icra edilip edilemeyeceği konusu tartışmalıdır. Baskın görüş, acil durum hakemi kararlarının bir "hakem kararı" niteliğinde olmadığı ve bu nedenle New York Sözleşmesi kapsamında tenfiz edilemeyeceği yönündedir. Ancak tarafların tahkim anlaşmasından kaynaklanan sözleşmesel yükümlülükleri çerçevesinde, bu kararlara uyulması beklenmektedir.
7. Sonuç ve Pratik Öneriler
Acil durum hakemi mekanizması, uluslararası tahkimde hakem heyeti kurulmadan önceki kritik dönemde tarafların haklarının korunması açısından vazgeçilmez bir araçtır. Tahkim anlaşması düzenlenirken, acil durum hakemi prosedürünün kullanılabilirliğinin güvence altına alınması; başvuru yapılırken, ilgili tahkim kurumunun kurallarının ve süre sınırlamalarının doğru uygulanması; karar alındıktan sonra ise kararın icra edilebilirliğinin değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Uluslararası tahkim ve acil durum hakemi uygulaması konusunda danışmanlık almak için info@guzeloglu.legal adresinden bize ulaşabilirsiniz.