Yurtdışında yaşayan Türk vatandaşlarının evlilik mal rejimi ve miras işlemleri, birden fazla hukuk sisteminin çakışması nedeniyle karmaşık sorunlar doğurmaktadır. Bu makalede MÖHUK çerçevesinde uygulanacak hukuk, AB Miras Tüzüğü 650/2012 ile etkileşim ve Almanya/Hollanda gibi yoğun diaspora ülkelerindeki pratik sorunlar incelenmektedir.
Yurtdışında yaşayan milyonlarca Türk vatandaşı için evlilik mal rejimi ve miras işlemleri, birden fazla hukuk sisteminin etkileşimi nedeniyle karmaşık sorunlar doğurmaktadır. İkamet edilen ülke hukuku ile Türk hukuku arasındaki uyuşmazlıklar; mal varlığının paylaşımı, sağ kalan eşin hakları, çocuklara intikal ve vergi yükümlülükleri gibi temel konularda önemli pratik sonuçlar yaratmaktadır. Bu hukuki çatışmaların yönetiminde 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) ile AB Miras Tüzüğü No. 650/2012 belirleyici rol oynamaktadır.
1. Mal Rejimine Uygulanacak Hukuk: MÖHUK m.15
MÖHUK m.15 uyarınca, evlilik mal rejimine uygulanacak hukukun belirlenmesinde eşlerin hukuk seçimi yapma serbestisi temel ilkedir. Eşler, evlenme anındaki veya sonraki bir tarihteki mutat mesken hukuklarından veya milli hukuklarından birini seçebilirler. Hukuk seçimi yapılmamışsa; evlenme anındaki müşterek milli hukuk, yoksa müşterek mutat mesken hukuku, o da yoksa Türk hukuku uygulanır. Bu kademeli yaklaşım, eşler arasındaki gerçek bağı yansıtan hukukun uygulanmasını amaçlamaktadır.
2. AB Mal Rejimi Tüzüğü ile Etkileşim
Avrupa Birliği, 2016/1103 sayılı Tüzük ile evlilik mal rejimi konularında yetki, uygulanacak hukuk, tanıma ve tenfiz kuralları getirmiştir. Tüzük, 19 AB üye devletinde 29 Ocak 2019'dan itibaren uygulanmaktadır. Türkiye'nin AB üyesi olmaması nedeniyle, Türk vatandaşları için Tüzük doğrudan uygulanmamakta; ancak AB üye devletlerinde yaşayan Türk vatandaşlarının mal rejimi uyuşmazlıklarında Tüzük hükümleri belirleyici rol oynamaktadır. Bu durum, hukuk seçimi ve uygulanacak hukuk konularında karmaşık bir hukuki manzara yaratmaktadır.
3. Mirasa Uygulanacak Hukuk: MÖHUK m.20
MÖHUK m.20, mirasa uygulanacak hukuk konusunda farklı kurallar getirmektedir. Buna göre, miras ölenin milli hukukuna tabidir. Ancak Türkiye'de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır. Mirasın açılması sebepleri, iktisabı ve taksimi hakkında ise mirasın açıldığı yer hukuku uygulanır. Bu çok katmanlı yapı, özellikle hem Türkiye'de hem yurtdışında mal varlığı bulunan Türk vatandaşlarının mirasında karmaşık sonuçlar doğurmaktadır.
4. AB Miras Tüzüğü 650/2012 ve Habitual Residence İlkesi
AB Miras Tüzüğü No. 650/2012, 17 Ağustos 2015'ten itibaren İrlanda ve Danimarka hariç tüm AB üye devletlerinde uygulanmaktadır. Tüzük, miras konusunda yetki ve uygulanacak hukuk için "ölenin son mutat meskeni" kriterini esas almaktadır. Bu yaklaşım, Türk hukukundaki milli hukuk kriterinden temel olarak farklıdır. Almanya'da yaşayan bir Türk vatandaşının vefatı halinde, Almanya'nın AB Tüzüğü uyarınca Alman hukukunu uygulama tabii eğilimi ile Türkiye'nin milli hukuk olarak Türk hukukunu uygulama eğilimi çelişebilir. Tüzük m.22, mutat mesken kuralından sapma imkânı tanıyarak vasiyetnamede milli hukukun seçilebilmesine olanak vermekte; bu da Türk vatandaşları için pratik bir çıkış kapısı oluşturmaktadır.
5. Almanya'daki Türk Vatandaşları: Pratik Sorunlar
Almanya'da yaklaşık üç milyon Türk kökenli kişi yaşamakta olup, bu nüfusun önemli bir kısmı Türk vatandaşlığını korumaktadır. Almanya, Türkiye ile akdedilmiş 28 Mayıs 1929 tarihli Türk-Alman Mirasçılık ve Tereke Anlaşması'nın hâlâ uygulandığını kabul etmekte; bu Anlaşma, taşınmaz mallar için bulunma yeri hukukunu, taşınır mallar için ise ölenin milli hukukunu öngörmektedir. Bu özel rejim, AB Miras Tüzüğü ile Türk hukuku arasında özgün bir denge oluşturmaktadır. Pratikte, Türk vatandaşlarının her iki ülkede mirasçılık belgesi (Erbschein/veraset ilamı) alması, tapu işlemleri, banka hesaplarının kapatılması ve vergi yükümlülüklerinin yerine getirilmesi gibi süreçler önemli zaman ve maliyet doğurabilmektedir.
6. Hollanda, Belçika ve Diğer Diaspora Ülkeleri
Hollanda, Belçika, Avusturya ve Fransa gibi yoğun Türk diasporası bulunan ülkelerde de benzer hukuki sorunlar yaşanmaktadır. Bu ülkelerin AB Miras Tüzüğü'ne tabi olması, miras davalarında "ölenin son mutat meskeni" kriterinin uygulanmasını sağlamaktadır. Türk vatandaşlarının vasiyetnamede milli hukuklarını seçmemiş olmaları halinde, mal varlığı bulundukları ülke hukukuna tabi tutulmaktadır. Bu da Türk hukukundaki saklı pay (mahfuz hisse) kurallarından farklı sonuçlar doğurabilmektedir. Etkin bir miras planlaması için vasiyetnamede hukuk seçimi yapılması büyük önem taşımaktadır.
7. Pratik Öneriler ve Hukuki Planlama
Yurtdışındaki Türk vatandaşlarının mal rejimi ve miras işlemlerinde başarılı bir strateji izleyebilmesi için: evlenmeden önce mal rejimi sözleşmesi yapılarak hukuk seçiminin belgelenmesi, vasiyetname düzenlenirken AB Tüzüğü m.22 kapsamında milli hukukun seçilmesi, hem Türkiye'de hem ikamet edilen ülkede mal varlığının envanterinin çıkarılması, çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarının dikkate alınması ve düzenli aralıklarla hukuki durumun gözden geçirilmesi önerilmektedir. Uluslararası mal rejimi ve miras hukuku konularında danışmanlık almak için info@guzeloglu.legal adresinden bize ulaşabilirsiniz.