Yazımızda yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizinin şartları, süreci ve uygulamada en sık karşılaşılan sorunlar ele alınmaktadır.
Yurt dışında yıllar süren bir davanın sonunda lehe karar almak, çoğu zaman sürecin yalnızca ilk yarısıdır. Borçlunun malvarlığı Türkiye'deyse, yabancı mahkeme kararı Türkiye'de kendiliğinden icra edilemez. Kararın Türk icra dairelerinde takibe konulabilmesi için önce Türk mahkemesince tenfiz kararı verilmesi gerekir. Tenfiz yargılaması esasa ilişkin bir yeniden yargılama değildir; ancak karşılıklılık, kamu düzeni ve savunma hakkı gibi şartlar, özenle hazırlanmamış dosyalarda talebin reddine yol açabilmektedir. Yazımızda yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizinin şartları, süreci, uygulamada en sık karşılaşılan ret sebepleri ve kararın icrası ele alınmaktadır.
1. Tanıma ve Tenfiz Arasındaki Fark
Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'deki etkisi, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m.50 ile m.59 arasında düzenlenmiştir. Kanun iki farklı kurum öngörür:
- Tenfiz: Yabancı kararın Türkiye'de icra edilebilmesini, yani cebri icra yoluyla yerine getirilebilmesini sağlar. Para alacağına, bir şeyin teslimine veya bir işin yapılmasına ilişkin kararlar için tenfiz gerekir.
- Tanıma: Yabancı kararın Türkiye'de kesin hüküm veya kesin delil olarak kabul edilmesini sağlar. Örneğin aynı konuda Türkiye'de yeniden dava açılmasını önlemek veya yabancı boşanma kararını nüfus kütüğüne işletmek için tanıma yeterlidir.
Tanıma ve tenfiz şartları büyük ölçüde aynıdır. En önemli fark, tanımada karşılıklılık şartının aranmamasıdır (MÖHUK m.58).
2. Hangi Kararlar Tenfiz Edilebilir
Tenfiz edilebilecek kararlar, yabancı mahkemelerin hukuk davalarına ilişkin verdiği ve o devletin kanunlarına göre kesinleşmiş kararlardır. Ceza mahkemesi kararlarının şahsi haklara ilişkin hükümleri de tenfize konu olabilir. Kesinleşmemiş, yani kanun yolu açık olan bir karar tenfiz edilemez. Uygulamada tenfiz taleplerinin en sık reddedilme veya gecikme sebeplerinden biri, kararın kesinleştiğini gösteren belgenin dosyaya usulüne uygun eklenmemiş olmasıdır.
İhtiyati tedbir gibi geçici nitelikteki kararlar, kural olarak kesin bir hüküm niteliği taşımadığından tenfiz edilemez. Bu tür bir koruma Türkiye'de ayrıca Türk mahkemelerinden talep edilmelidir.
3. Görevli ve Yetkili Mahkeme, Gerekli Belgeler
Tenfiz davasında görevli mahkeme asliye mahkemesidir. Ticari uyuşmazlıklarda bu mahkeme, kural olarak asliye ticaret mahkemesidir. Yetkili mahkeme, sırasıyla karşı tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biridir (MÖHUK m.51).
Dilekçeye şu belgeler eklenmelidir (MÖHUK m.53):
- yabancı mahkeme kararının o ülke makamlarınca usulen onaylanmış aslı veya onaylı örneği,
- kararın kesinleştiğini gösteren, yine usulen onaylanmış yazı veya belge,
- her iki belgenin onaylı Türkçe tercümeleri.
Lahey Apostil Sözleşmesi'ne taraf ülkelerden gelen belgelerde onay, apostil şerhiyle yapılır. Diğer ülkeler bakımından konsolosluk onayı gerekir. Tercümelerin yeminli tercüman tarafından yapılması ve noter onayı taşıması uygulamada beklenen standarttır.
4. Karşılıklılık Şartı
Tenfizin ilk ve uygulamada en çok tartışılan şartı karşılıklılıktır (MÖHUK m.54/1-a). Türkiye ile kararın verildiği devlet arasında aşağıdakilerden birinin bulunması gerekir:
- karşılıklılık esasına dayanan bir antlaşma,
- o devlette Türk mahkemesi kararlarının tenfizini mümkün kılan bir kanun hükmü,
- o devlette Türk kararlarının tenfiz edildiğini gösteren fiili uygulama.
Karşılıklılık, tenfiz isteyen tarafça ileri sürülmeli ve mümkün olduğunca belgelenmelidir. Uygulamada bu amaçla ilgili ülkenin mevzuatı, Türk kararlarını tenfiz eden yabancı mahkeme kararları, Adalet Bakanlığı veya dış temsilciliklerden alınan yazılar ve hukuki mütalaalar kullanılır. Bazı ülkeler bakımından karşılıklılık yerleşik içtihatla kabul edilmişken, diğerleri bakımından mahkemeler ispatı titizlikle aramaktadır. Federal yapıdaki ülkelerde, örneğin ABD'de, karşılıklılığın kararın verildiği eyalet bazında değerlendirilmesi gerekebilir.
5. Yetki, Kamu Düzeni ve Savunma Hakkı
Karşılıklılık dışındaki tenfiz şartları şunlardır (MÖHUK m.54):
- Münhasır yetki: Karar, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren bir konuda verilmemiş olmalıdır. Türkiye'deki taşınmazların aynına ilişkin uyuşmazlıklar bunun tipik örneğidir. Bu husus mahkemece re'sen gözetilir.
- Aşırı yetki: Karar, dava konusu veya taraflarla gerçek bir ilişkisi bulunmadığı halde kendini yetkili gören bir devlet mahkemesince verilmemiş olmalıdır. Bu husus ancak davalının itirazı üzerine incelenir.
- Kamu düzeni: Karar, Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmamalıdır. Denetim, kararın Türk hukukunun temel ilkeleriyle bağdaşmayan bir sonuç doğurup doğurmadığıyla sınırlıdır. Yargıtay'ın içtihadı birleştirme kararıyla, gerekçe içermeyen bir yabancı kararın yalnızca bu sebeple kamu düzenine aykırı sayılamayacağı kabul edilmiştir.
- Savunma hakkı: Kendisine karşı tenfiz istenen kişi, o ülke kanunlarına göre usulüne uygun olarak davaya çağrılmamış, mahkemede temsil edilmemiş veya kanunlara aykırı biçimde yokluğunda hüküm verilmişse, bu durumu itiraz olarak ileri sürebilir. Bu husus da yalnızca itiraz üzerine incelenir.
Savunma hakkı itirazı, Türkiye'de yerleşik davalılara yapılan tebligatlarda özellikle önem taşır. Türkiye, 1965 tarihli Lahey Tebligat Sözleşmesi'nin posta yoluyla doğrudan tebligata imkân veren hükmüne çekince koymuştur. Bu nedenle Türkiye'deki bir davalıya dava dilekçesinin doğrudan postayla veya kuryeyle gönderilmesi, usulüne uygun tebligat sayılmayabilir ve tenfiz aşamasında ciddi bir ret riski oluşturur.
6. Esasın İncelenmesi Yasağı ve Yargılama Usulü
Tenfiz mahkemesi, yabancı kararın esasını yeniden inceleyemez. Delillerin yeniden değerlendirilmesi, yabancı hukukun doğru uygulanıp uygulanmadığının denetlenmesi veya kararın isabetinin tartışılması mümkün değildir. Karşı taraf yalnızca tenfiz şartlarının bulunmadığını ya da kararın kısmen veya tamamen yerine getirildiğini veya yerine getirilmesine engel bir sebep doğduğunu ileri sürebilir (MÖHUK m.55). Yargılama basit yargılama usulüne göre yapılır. Mahkeme, kararın tamamen veya kısmen tenfizine ya da talebin reddine karar verebilir.
7. Yabancı Davacının Teminatı
Türk mahkemelerinde dava açan veya icra takibi yapan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, kural olarak yargılama giderleri ve karşı tarafın muhtemel zararları için teminat göstermek zorundadır (MÖHUK m.48). Bu yükümlülük tenfiz davasında da gündeme gelmektedir. Ancak Türkiye'nin taraf olduğu çok taraflı ve ikili antlaşmalar ile karşılıklılık esası, birçok ülke vatandaşı ve şirketi bakımından teminattan muafiyet sağlayabilir. Davanın başında bu hususun değerlendirilmesi, gereksiz gecikmeleri önler.
8. Tenfiz Kararının İcrası ve Kanun Yolu
Tenfiz kararı verilen yabancı ilam, Türk mahkemesi ilamı gibi icra edilir (MÖHUK m.57). Ancak tenfiz kararına karşı kanun yoluna başvurulması, kararın yerine getirilmesini durdurur. Bu nedenle uygulamada yabancı ilamın icrasına, tenfiz kararının istinaf ve temyiz aşamalarından geçerek kesinleşmesinden sonra başlanabilmektedir. Kesinleşmeden sonra ilamlı icra takibi başlatılır ve borçlunun malvarlığına haciz konulabilir.
Tenfiz süreci zaman alabileceğinden, borçlunun malvarlığını kaçırma riski bulunan hallerde, vadesi gelmiş para alacakları için yabancı karar ve diğer delillerle birlikte İcra ve İflas Kanunu kapsamında ihtiyati haciz talep edilmesi değerlendirilmelidir. Bu imkân, tenfiz kararını beklemeden borçlunun Türkiye'deki malvarlığının korunmasını sağlayabilir.
9. Mahkeme Kararı mı, Hakem Kararı mı
Türkiye, yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin 1958 tarihli New York Sözleşmesi'ne taraftır. New York Sözleşmesi kapsamındaki hakem kararlarının tenfizinde ayrıca karşılıklılık ispatı gerekmez; şartlar Sözleşme'de sınırlı olarak sayılmıştır. Bu nedenle Türk taraflı uluslararası sözleşmelerde uyuşmazlık çözüm yolunun belirlenmesi aşamasında, kararın nerede icra edileceği mutlaka dikkate alınmalıdır. Tahkim şartlarının doğru tasarımını bu yazımızda ele almıştık. Yabancı hukuka tabi garantilerin Türkiye'de icrasında da aynı soru gündeme gelir; bu konuyu garanti ve kefalet yazımızda inceledik.
10. Pratik Öneriler
- Yabancı dava açılmadan önce, kararın Türkiye'de icra edilip edilemeyeceğini, özellikle karşılıklılık ve tebligat yöntemi bakımından değerlendirin.
- Türkiye'deki davalıya tebligatı Lahey Tebligat Sözleşmesi'nin merkezi makam yoluyla ve Türkçe tercümeyle yaptırın.
- Kararın kesinleştiğini gösteren belgeyi karar ile birlikte alın; apostil ve tercüme işlemlerini baştan eksiksiz yaptırın.
- Karşılıklılığı dilekçede açıkça ileri sürün ve ilgili ülke mevzuatı, emsal kararlar veya resmi yazılarla belgeleyin.
- Teminat yükümlülüğü ve muafiyet imkânını davanın başında değerlendirin.
- Malvarlığı kaçırma riski varsa, tenfiz kararını beklemeden ihtiyati haciz imkânını değerlendirin.
- Gelecekteki sözleşmelerde, borçlunun Türkiye'de malvarlığı varsa, New York Sözleşmesi kapsamında tenfiz edilebilecek bir tahkim şartını değerlendirin.
11. Sonuç
Yabancı mahkeme kararının değeri, ancak borçlunun malvarlığının bulunduğu ülkede icra edilebildiği ölçüdedir. Öne çıkan hususlar şöyle özetlenebilir:
- Yabancı kararın Türkiye'de icrası için tenfiz, kesin hüküm veya delil etkisi için tanıma gerekir; tanımada karşılıklılık aranmaz.
- Tenfiz edilecek kararın o ülke hukukuna göre kesinleşmiş olması ve bunun belgelenmesi gerekir.
- Karşılıklılık antlaşma, kanun hükmü veya fiili uygulama ile kanıtlanmalıdır.
- Kamu düzenine açık aykırılık, münhasır yetki ihlali, aşırı yetki ve savunma hakkının ihlali başlıca ret sebepleridir.
- Türkiye'deki davalıya posta yoluyla yapılan doğrudan tebligat, tenfiz aşamasında ciddi bir risk oluşturur.
- Tenfiz kararına karşı kanun yoluna başvurulması icrayı durdurur; ihtiyati haciz bu süreçte önemli bir koruma aracıdır.
Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizi, tenfiz davalarında savunma, ihtiyati haciz ve tenfiz edilen ilamların icrası konularında destek için info@guzeloglu.legal adresinden bizimle iletişime geçebilirsiniz.