Yazımızda kur ve maliyet artışları karşısında TBK m.138 uyarınca sözleşmenin uyarlanması, şartları, Yargıtay uygulaması ve sözleşmeyle risk dağılımı ele alınmaktadır.
Uzun süreli inşaat, tedarik ve hizmet sözleşmelerinde fiyat, çoğu zaman sözleşmenin imzalandığı günün ekonomik koşullarına göre belirlenir. Sözleşme süresi içinde kurların, emtia fiyatlarının veya enerji maliyetlerinin beklenmedik ölçüde artması ise, bir tarafın edimini zarar ederek ifa etmek zorunda kalmasına yol açabilir. Türk hukuku, sözleşmeye bağlılık ilkesini esas almakla birlikte, olağanüstü durumlar karşısında sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasına imkân tanır. Bu imkân, Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 138. maddesinde aşırı ifa güçlüğü olarak düzenlenmiştir. Ancak her maliyet artışı uyarlama sebebi değildir; şartlar sıkı yorumlanır ve özellikle tacirler bakımından yüksek bir öngörü standardı aranır. Yazımızda aşırı ifa güçlüğünün şartları, kur artışlarına ilişkin güncel Yargıtay uygulaması, ihtirazi kayıt, eser sözleşmelerine özgü kurallar, uyarlamanın yöntemi ve riskin sözleşmeyle doğru dağıtılması ele alınmaktadır.
1. Sözleşmeye Bağlılık ve Uyarlamanın İstisnai Niteliği
Türk sözleşme hukukunun temel ilkesi, sözleşmeye bağlılıktır. Taraflar, sözleşmenin kurulması sırasında üstlendikleri yükümlülükleri, sonradan ekonomik açıdan daha zor hale gelse bile ifa etmekle yükümlüdür. Sözleşmenin uyarlanması bu ilkenin istisnasıdır. Kanun gerekçesinde de belirtildiği üzere, öğretide "işlem temelinin çökmesi" olarak bilinen bu kurumun dayanağı, Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesindeki dürüstlük kuralıdır.
Aşırı ifa güçlüğü, ifa imkânsızlığından da farklıdır. İfa imkânsızlığında edimin yerine getirilmesi artık mümkün değildir; aşırı ifa güçlüğünde ise ifa mümkündür, ancak borçludan ifanın beklenmesi edimler arasındaki dengenin aşırı bozulması nedeniyle hakkaniyete aykırıdır.
2. TBK m.138'in Şartları
Borçlunun hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını isteyebilmesi için şu şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir:
- Olağanüstü durum ve öngörülemezlik: Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum ortaya çıkmış olmalıdır.
- Borçludan kaynaklanmama: Durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkmış olmalıdır. Temerrüde düşmüş bir borçlu, temerrüt süresi içinde ortaya çıkan değişikliklere dayanarak kural olarak uyarlama isteyemez.
- Aşırı dengesizlik: Durum, sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, borçludan ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirmiş olmalıdır.
- İfa edilmemiş veya ihtirazi kayıtla ifa edilmiş olma: Borçlu borcunu henüz ifa etmemiş ya da ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmalıdır.
Şartlar gerçekleşirse borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir. Sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine kural olarak fesih hakkı kullanılır. Kanun, bu hükmün yabancı para borçlarında da uygulanacağını açıkça belirtmektedir (TBK m.138/2).
3. Kur Artışları ve Basiretli Tacir: Güncel Yargıtay Uygulaması
Kur ve maliyet artışlarının uyarlama sebebi oluşturup oluşturmadığı, uygulamada en çok tartışılan konudur. Tacir, Türk Ticaret Kanunu'nun 18/2. maddesi uyarınca ticari işlerinde basiretli bir iş insanı gibi davranmakla yükümlüdür. Yargı kararlarında bu yükümlülük, olağan kur ve fiyat hareketlerinin öngörülmesini de kapsayacak şekilde yorumlanmaktadır.
Bu yaklaşımın güncel bir örneği Yargıtay 6. Hukuk Dairesi'nin 02.12.2025 tarihli ve 2025/1651 E., 2025/4133 K. sayılı kararıdır. Uyuşmazlık, 2021 yılında ihale sonucu imzalanan üç yıl süreli bir iş makinası kiralama hizmet alımı sözleşmesine ilişkindir. İlk derece mahkemesi, basiretli davranmakla yükümlü tacir olan yüklenicinin Türk lirasının yabancı para karşısında değer kaybetmesi ve ekonomik kriz gibi durumları öngörebileceğini, ekonomik dalgalanmanın TBK m.138 anlamında öngörülemeyen bir durum olarak kabul edilemeyeceğini belirterek davayı reddetmiş, bölge adliye mahkemesi bu kararı onamış, Yargıtay da kararı oy çokluğuyla onamıştır.
Kararın karşı oy yazısı ise dikkat çekicidir. Karşı oyda, basiretli tacir yükümlülüğünün objektif ölçütlere göre belirlenmesi gerektiği, öngörülebilir sınırları aşan olağanüstü bir ekonomik olumsuzluğun tacirden beklenemeyeceği, örneğin genel enflasyonun yüzde 50 civarında seyrettiği bir dönemde bazı girdilerin fiyatının yüzde 400 oranında artmasının bu sınırı aştığı belirtilmiştir. Karşı oya göre TBK m.138 tacirleri uyarlamanın dışında bırakmamakta, aksi yorum tacire kusursuz sorumluluk yüklemek anlamına gelmektedir.
Bu karar, tacirler bakımından uyarlama kapısının dar olduğunu, ancak tamamen kapalı olmadığını göstermektedir. Uyarlama talebinde başarının anahtarı, artışın yalnızca yüksek olduğunu değil, sözleşme tarihindeki ekonomik veriler ve beklentiler ışığında makul bir tacir tarafından öngörülebilir sınırları aştığını somut verilerle ortaya koymaktır. Bunun için ilgili girdilerin fiyat artışlarının genel enflasyon ve kur hareketleriyle karşılaştırmalı olarak bilirkişi incelemesiyle tespit ettirilmesi önem taşır.
Yerleşikler arasında döviz cinsinden sözleşme yasağı da bu tartışmayla doğrudan bağlantılıdır. Türk lirasına çevrilmek zorunda kalınan sözleşmelerde kur riskinin nasıl dağıtılacağı ayrıca önem kazanır. Bu konuyu bu yazımızda ele almıştık.
4. İhtirazi Kayıt ve Dava Açılmasının Etkisi
TBK m.138, borçlunun borcunu henüz ifa etmemiş olmasını veya ifanın aşırı güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olmasını arar. Uygulamada en sık yapılan hata, maliyet artışlarına rağmen işin ihtirazi kayıt konulmadan tamamlanmasıdır. İhtirazi kayıt konulmadan ifa edilmiş kısımlar bakımından uyarlama istenemez.
Yargıtay 6. Hukuk Dairesi'nin 16.12.2024 tarihli ve 2023/2257 E., 2024/4883 K. sayılı kararı bu konuda önemli tespitler içermektedir. Götürü bedelli bir yapım işine ilişkin bu kararda Yargıtay;
- uyarlama davasından önce hakedişe bağlanarak ifa edilmiş kısımlar için uyarlama istenemeyeceğini,
- uyarlama davasının açılmasının, ifanın aşırı güçleşmesinden doğan hakların saklı tutulması niteliğinde olduğunu ve dava tarihinden sonra gerçekleşen ifanın ihtirazi kayıtla yapılmış sayılacağını,
- uyarlama talebinin fiyat farkı alacağı talebinden farklı olduğunu, bu nedenle hakedişlere ihtirazi kayıt konulmamış olmasının tek başına uyarlama talebinin reddine gerekçe yapılamayacağını
kabul etmiş ve uyarlama koşullarının TBK m.480 çerçevesinde incelenmesi için kararı bozmuştur.
Bu nedenle maliyet artışlarıyla karşılaşan borçlu:
- karşı tarafa artışları ve etkisini gösteren yazılı bir bildirim göndermeli,
- uyarlama haklarını saklı tuttuğunu açıkça belirtmeli,
- hakediş, fatura ve teslim belgelerinde ihtirazi kaydını tekrarlamalı,
- uyarlama talebini gecikmeden, gerekiyorsa dava yoluyla ileri sürmelidir.
5. Eser Sözleşmelerinde Götürü Bedel ve TBK m.480
İnşaat sözleşmeleri gibi eser sözleşmelerinde bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici, eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür. Eser öngörülenden fazla emek ve masrafı gerektirmiş olsa bile yüklenici, kural olarak bedelin artırılmasını isteyemez (TBK m.480/1).
Ancak TBK m.480/2'ye göre, başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar, belirlenen götürü bedel ile eserin yapılmasına engel olur veya bunu son derece güçleştirirse yüklenici, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Uyarlama mümkün olmaz veya karşı taraftan beklenemezse yüklenici sözleşmeden dönebilir. Dürüstlük kurallarının gerektirdiği durumlarda ise yüklenici ancak fesih hakkını kullanabilir.
Bu hüküm, eser sözleşmeleri bakımından TBK m.138'e paralel özel bir düzenlemedir. Hükmün "öngörülebilip de taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar"ı da kapsaması, götürü bedelli işlerde yüklenici lehine önemli bir farklılıktır. Kamu ihale sözleşmelerinde ise fiyat farkına ve sözleşmelerin tasfiyesine ilişkin özel düzenlemelerin de ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
6. Uyarlamanın Yöntemi ve Risk Paylaşımı
Hâkim, uyarlama talebini değerlendirirken öncelikle sözleşmede bu duruma ilişkin bir hüküm bulunup bulunmadığını inceler. Taraflar fiyat farkı, eskalasyon veya yeniden müzakere hükmü öngörmüşse, öncelikle bu hükümler uygulanır. Sözleşme riski açıkça bir tarafa yüklemişse, örneğin kur değişikliklerinin fiyatı etkilemeyeceğini kararlaştırmışsa, uyarlama talebinin kabulü güçleşir. Ancak bu tür hükümler dahi, tarafların öngörebileceği sınırların çok ötesindeki olağanüstü durumları her zaman kapsamayabilir.
Sözleşmede bir hüküm yoksa hâkim, sözleşmenin amacını ve tarafların varsayımsal iradesini dikkate alarak edimler arasındaki dengeyi yeniden kurar. Uygulamada sıklıkla, artışın öngörülebilir kısmı borçluda bırakılır, öngörülemeyen ve olağanüstü kısım ise taraflar arasında hakkaniyete uygun biçimde paylaştırılır. Uyarlama, karşı tarafı tüm riski üstlenmeye zorlamak anlamına gelmez; amaç, bozulan dengenin makul ölçüde yeniden kurulmasıdır.
Uyarlama, sözleşmenin yalnızca ifa edilmemiş kısmı ile ihtirazi kayıtla ifa edilen kısmı bakımından sonuç doğurur. Uyarlamanın mümkün olmadığı hallerde sözleşmeden dönme veya fesih gündeme gelir; bu durumda tarafların karşılıklı iade ve tasfiye yükümlülükleri ayrıca değerlendirilir.
7. Mücbir Sebep ile Farkı
Mücbir sebep hükümleri, genellikle ifayı geçici veya sürekli olarak imkânsız hale getiren olaylara ilişkindir ve ifa süresinin uzatılması, sorumluluktan kurtulma veya fesih gibi sonuçlar doğurur. Aşırı ifa güçlüğü ise ifanın mümkün olduğu, ancak ekonomik dengenin bozulduğu hallerde uygulanır. Bir kur artışı, kural olarak mücbir sebep değildir; buna karşın aşırı ifa güçlüğü şartlarını taşıyabilir. Sözleşmelerde bu iki kurumun ayrı ayrı ve açık biçimde düzenlenmesi, uyuşmazlık riskini önemli ölçüde azaltır.
8. Sözleşme Hazırlığı İçin Öneriler
- Kur, emtia ve enerji fiyatlarına bağlı objektif bir fiyat farkı veya eskalasyon formülü öngörün; endeksi, baz tarihi ve hesaplama yöntemini açıkça belirleyin.
- Belirli bir eşiğin aşılması halinde tarafları yeniden müzakereye yükümlü kılan ve müzakere sonuçsuz kalırsa izlenecek yolu düzenleyen bir hüküm ekleyin.
- Riskin bir tarafa yüklenmesi amaçlanıyorsa bunu açık ve sınırları belirli biçimde yazın; bunun olağanüstü durumları kapsamayabileceğini göz önünde bulundurun.
- Mücbir sebep ile aşırı ifa güçlüğünü ayrı ayrı düzenleyin.
- Maliyet artışlarının bildirilmesi ve belgelenmesi için süre ve usul öngörün.
- Uyuşmazlık halinde uzman bilirkişi veya tahkim gibi teknik değerlendirmeye uygun bir çözüm yolu seçin.
9. Maliyet Artışıyla Karşılaşan Taraf İçin Öneriler
- Sözleşmedeki fiyat farkı, eskalasyon ve yeniden müzakere hükümlerini öncelikle inceleyin.
- İlgili girdilerin fiyat artışlarını, genel enflasyon ve kur hareketleriyle karşılaştırmalı olarak gösteren verileri sistematik biçimde derleyin; Yargıtay uygulaması dikkate alındığında, artışın öngörülebilir sınırları aştığını gösterebilmek belirleyicidir.
- Karşı tarafa gecikmeksizin yazılı bildirimde bulunun ve haklarınızı saklı tutun.
- İfaya devam ediyorsanız hakediş, fatura ve teslim belgelerinde ihtirazi kaydınızı tekrarlayın; gerekiyorsa uyarlama davasını erken açın.
- Temerrüde düşmemeye özen gösterin; temerrüt, uyarlama talebini zayıflatır. Temerrüdün sonuçlarını bu yazımızda ele almıştık.
- Önce müzakere yoluyla çözüm arayın; bu süreç, ileride açılacak uyarlama davasında da iyi niyetin göstergesi olur.
10. Sonuç
Aşırı ifa güçlüğü, olağanüstü ekonomik değişiklikler karşısında sözleşmeyi ayakta tutmaya yönelik istisnai bir araçtır. Öne çıkan hususlar şöyle özetlenebilir:
- Uyarlama için olağanüstü, öngörülemeyen, borçludan kaynaklanmayan ve dengeyi aşırı bozan bir durum gerekir; hüküm yabancı para borçlarına da uygulanır.
- Yargıtay, basiretli tacirden kur ve ekonomik dalgalanmaları öngörmesini beklemektedir; ancak öngörülebilir sınırları aşan artışlarda uyarlamanın mümkün olduğu da tartışılmaktadır.
- İhtirazi kayıt konulmadan ifa edilmiş kısımlar için uyarlama istenemez; uyarlama davasının açılması ise sonraki ifa bakımından hakların saklı tutulması anlamına gelir.
- Götürü bedelli eser sözleşmelerinde TBK m.480, öngörülebilip de göz önünde tutulmayan durumları da kapsayan özel bir uyarlama imkânı tanır.
- Hâkim önce sözleşmedeki fiyat farkı ve risk dağılımı hükümlerine bakar; uygulamada olağanüstü artış taraflar arasında paylaştırılır.
- En etkili koruma, objektif bir fiyat farkı formülü ve yeniden müzakere hükmü içeren iyi tasarlanmış bir sözleşmedir.
Fiyat farkı ve uyarlama hükümlerinin hazırlanması, uyarlama talepleri, uyarlama davaları ve maliyet artışından kaynaklanan uyuşmazlıklarda destek için info@guzeloglu.legal adresinden bizimle iletişime geçebilirsiniz.