Uluslararası çocuk kaçırma davalarında kritik bir öneme sahip olan "ne exeat" kararları, çocuğun ebeveyn onayı olmaksızın yurtdışına çıkarılmasını yasaklayan mahkeme kararlarıdır. Bu yazıda, ne exeat kavramı, ABD Yüksek Mahkemesi'nin Abbott v. Abbott kararının uluslararası etkileri ve Türk hukukundaki yurtdışı çıkış yasağı, pasaport tahdidi ile muvafakatname uygulamaları karşılaştırmalı olarak incelenmektedir.
Uluslararası çocuk kaçırma davalarında, çocuğun bir ebeveyn tarafından yurtdışına çıkarılmasının önlenmesi amacıyla başvurulan en etkili hukuki araçlardan biri ne exeat kararlarıdır. Latince kökenli bu ifade, "ülkeden ayrılmasın" anlamına gelmekte olup, mahkemeler tarafından çocuğun diğer ebeveynin onayı olmaksızın yurtdışına çıkarılmasını yasaklamak amacıyla verilen kararlara karşılık gelmektedir.
1. Ne Exeat Kavramı ve Uluslararası Hukuktaki Yeri
25 Ekim 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi, çocukların haksız olarak bir ülkeden diğerine götürülmesini veya alıkonulmasını önlemeye yönelik uluslararası bir çerçeve oluşturmaktadır. Sözleşme'nin uygulanabilmesi için, çocuğun götürülmesi veya alıkonulmasının bir "velayet hakkını" ihlal etmesi gerekmektedir. Bu noktada ne exeat kararlarının velayet hakkı mı yoksa yalnızca kişisel ilişki (ziyaret) hakkı mı oluşturduğu sorusu, uluslararası hukukta uzun süre tartışılmıştır.
2. Abbott v. Abbott Kararı: Dönüm Noktası
ABD Yüksek Mahkemesi'nin 2010 yılında verdiği Abbott v. Abbott kararı (560 U.S. 1), ne exeat kavramının Lahey Sözleşmesi kapsamında yorumlanmasında uluslararası düzeyde bir dönüm noktası olmuştur. Davada, Şili'de boşanan İngiliz baba ile Amerikalı anne arasındaki uyuşmazlıkta, Şili mahkemesi çocuğun günlük bakımını anneye vermiş, babaya ise ziyaret hakkı tanımıştı. Ayrıca, Şili mevzuatı gereği, her iki ebeveynin onayı olmadan çocuğun ülkeden çıkarılması yasaklanmıştı.
Annenin çocuğu gizlice ABD'ye götürmesi üzerine baba, Lahey Sözleşmesi kapsamında iade talep etmiştir. ABD Yüksek Mahkemesi, ne exeat hakkının Sözleşme'nin 5. maddesi kapsamında bir "velayet hakkı" oluşturduğuna hükmetmiştir. Bu karar, İngiltere, Avustralya, İsrail, Avusturya, Güney Afrika ve Almanya mahkemelerinin içtihatlarıyla da desteklenerek, uluslararası bir konsensüsün oluşmasına katkıda bulunmuştur.
3. Türk Hukukunda Ne Exeat'ın Karşılığı
Türk hukukunda "ne exeat" kavramının doğrudan bir karşılığı bulunmamakla birlikte, aynı işlevi gören birden fazla hukuki mekanizma mevcuttur:
a) Yurtdışı Çıkış Yasağı (Tedbir Kararı)
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 183. maddesi uyarınca, anne veya babanın başka bir yere gitmesi gibi yeni olguların ortaya çıkması halinde hakim, re'sen veya talep üzerine gerekli önlemleri alabilir. Bu kapsamda aile mahkemeleri, çocuğun yurtdışına kaçırılma riski olduğu durumlarda, çocuğun yurtdışına çıkışını geçici olarak yasaklayan tedbir kararları verebilmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, çocuğun süresiz olarak yurtdışına çıkışının yasaklanmasının Anayasa'ya ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne aykırı olduğuna hükmetmiştir.
b) Pasaport Tahdidi
5682 sayılı Pasaport Kanunu'nun 22. maddesi kapsamında, idare tarafından pasaport kullanımının kısıtlanması mümkündür. Mahkeme kararına dayanan pasaport tahdidi işlemi, çocuğun yurtdışına çıkışını fiilen engellemektedir. Ayrıca, çocuğun birden fazla vatandaşlığı olması halinde, yabancı pasaportuyla çıkışın önlenebilmesi için ilgili kurumlara müzekkere yazılması da talep edilebilir.
c) Muvafakatname Zorunluluğu
Pasaport Kanunu'nun 17/c maddesi gereğince, 18 yaşından küçük çocuklara pasaport düzenlenmesi için her iki ebeveynin de muvafakati aranmaktadır. Evli çiftlerde, çocuğun ebeveynlerden yalnızca biriyle yurtdışına çıkması halinde, diğer ebeveynden noter onaylı muvafakatname alınması gerekmektedir. Bu uygulama, Türk hukukunda fiili bir ne exeat mekanizması işlevi görmektedir.
d) Boşanma Sonrası Durum
Boşanma halinde, velayet hakkı kendisine verilen ebeveyn, çocuğun eğitimi ve yaşayacağı yer konusunda tek başına karar alabilir. Ancak bu hak sınırsız değildir; diğer ebeveynin kişisel ilişki kurma hakkının ihlal edilmemesi gerekmektedir. Velayet hakkı sahibinin çocuğu yurtdışına yerleştirme niyetinde olması halinde, diğer ebeveyn TMK m.183 kapsamında mahkemeye başvurarak velayetin yeniden değerlendirilmesini veya çıkış yasağı konulmasını talep edebilir.
4. 5717 Sayılı Kanun ve Lahey Sözleşmesi'nin Türkiye'deki Uygulanması
Türkiye, Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi'ne 1 Ağustos 2000 tarihinde taraf olmuş, 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun ile de iç hukukta uygulama çerçevesini oluşturmuştur. Adalet Bakanlığı, Sözleşme kapsamında Merkezi Makam olarak görev yapmaktadır. Çocuğun haksız olarak yurtdışına götürülmesi veya alıkonulması halinde, iade başvurusu Merkezi Makam aracılığıyla yapılabilmektedir.
5. Karşılaştırmalı Değerlendirme ve Pratik Sonuçlar
Ne exeat kararları ile Türk hukukundaki yurtdışı çıkış yasakları arasında işlevsel bir paralellik bulunmaktadır. Ancak önemli farklar da mevcuttur: Anglo-Sakson hukuk sistemlerinde ne exeat, genellikle mahkeme kararıyla açıkça tesis edilen bir hak iken, Türk hukukunda bu koruma; tedbir kararları, pasaport tahdidi ve muvafakatname zorunluluğu gibi farklı mekanizmalarla sağlanmaktadır.
Uluslararası aile hukuku uyuşmazlıklarında, özellikle çocuğun birden fazla vatandaşlığı olduğu veya ebeveynlerin farklı ülkelerde yaşadığı hallerde, önleyici tedbirlerin zamanında ve doğru şekilde alınması büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda; velayet kararlarına ne exeat hükümlerinin eklenmesi, pasaport tahdidi talep edilmesi ve gerektiğinde Lahey Sözleşmesi mekanizmalarının devreye sokulması, çocuğun üstün yararının korunmasında belirleyici rol oynamaktadır.
Uluslararası aile hukuku ve çocuk kaçırma davaları hakkında daha fazla bilgi almak için bize info@guzeloglu.legal adresinden ulaşabilirsiniz.