Yazımızda acentenin portföy tazminatı ele alınmakta; TTK m.122'deki şartlar, üst sınır ve hesaplama, bir yıllık süre, feragat yasağı ve distribütörlere uygulanması anlatılmaktadır.
Acentelik sözleşmesinin sona ermesi, acente bakımından çoğu zaman yılların emeğiyle kurulmuş bir müşteri çevresinin müvekkilin elinde kalması anlamına gelir. Acente sözleşme süresince bölgeyi tanıtmış, müşteri bulmuş ve bu müşterileri müvekkile bağlamıştır. Sözleşme sona erdiğinde acente bu müşterilerden komisyon kazanma imkânını yitirir, müvekkil ise aynı müşterilerle çalışmaya devam eder. Türk Ticaret Kanunu bu dengesizliği, uygulamada portföy tazminatı ya da denkleştirme tazminatı olarak anılan bir istemle gidermektedir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununun 122 nci maddesinde düzenlenen bu istem, acentelik ilişkilerinde en sık uyuşmazlık konusu olan ve sözleşme hazırlanırken en çok gözden kaçan kurumlardan biridir. Bu yazıda istemin niteliği, şartları, üst sınırı ve hesaplanması, istemin doğmadığı haller, bir yıllık süre ve feragat yasağı, distribütörlük ve tek satıcılık sözleşmelerine uygulanması ile yabancı unsurlu sözleşmelerdeki durum değerlendirilmektedir.
1. Portföy Tazminatının Niteliği
Portföy tazminatı, acentenin sözleşme süresince yaptığı işlerin karşılığı olan komisyondan farklıdır. Komisyon, sözleşme devam ederken kurulan işlemlerin bedelidir. Portföy tazminatı ise sözleşme sona erdikten sonra müvekkilin, acentenin oluşturduğu müşteri çevresinden yararlanmaya devam etmesinin karşılığıdır. Bu nedenle istem kusura dayanmaz. Belirleyici olan, müvekkilin sözleşmeyi haklı veya haksız olarak feshetmiş olması değil, acentenin emeğiyle oluşan değerin sözleşmeden sonra kimin elinde kaldığıdır.
Portföy tazminatı, sözleşmenin haksız feshinden doğan tazminattan ve bildirim süresine uyulmamasından doğan zarardan da ayrıdır. Belirsiz süreli acentelik sözleşmesi, Kanunun 121 inci maddesi uyarınca üç ay önceden bildirimde bulunularak feshedilebilir. Bu süreye uyulmaması ayrı bir tazminat sebebidir. Şartları varsa bu istemler portföy tazminatıyla birlikte ileri sürülebilir.
2. İstemin Şartları
Kanunun 122 nci maddesinin birinci fıkrasına göre acente, sözleşme ilişkisi sona erdikten sonra aşağıdaki üç şartın birlikte gerçekleşmesi halinde müvekkilden uygun bir tazminat isteyebilir.
- Müvekkilin önemli menfaati: Müvekkil, acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde sözleşmenin sona ermesinden sonra da önemli menfaatler elde etmeye devam etmelidir. Doktrinde, acentenin devraldığı mevcut müşterilerle iş hacmini önemli ölçüde artırmasının da bu kapsamda değerlendirilmesi gerektiği savunulmaktadır.
- Acentenin ücret kaybı: Acente, sözleşme devam etseydi kendi kazandırdığı müşterilerle yapılmış veya kısa süre içinde yapılacak işlemlerden elde edeceği ücret isteme hakkını kaybetmelidir.
- Hakkaniyet: Tüm durum ve şartlar göz önüne alındığında tazminatın ödenmesi hakkaniyete uygun düşmelidir. Bu değerlendirmede sözleşmenin süresi, acentenin sözleşme sonrası rekabet yasağına tabi olup olmadığı, müvekkilin acenteye sağladığı destek ve fesih koşulları gibi unsurlar dikkate alınır.
Şartların ispatı acenteye düşer. Uygulamada en belirleyici delil, acentenin sözleşme süresince kazandırdığı müşterilerin listesi ve bu müşterilerle yapılan işlemlerin cirosudur. Bu nedenle acentenin, sözleşme devam ederken kendi bulduğu müşterileri ve bunlardan elde ettiği komisyonları düzenli olarak kayıt altına alması büyük önem taşır.
3. Üst Sınır ve Hesaplama
Kanunun 122 nci maddesinin ikinci fıkrasına göre tazminat, acentenin son beş yıllık faaliyeti sonucu aldığı yıllık komisyonun veya diğer ödemelerin ortalamasını aşamaz. Sözleşme ilişkisi beş yıldan kısa sürmüşse, faaliyetin devam ettiği süredeki ortalama esas alınır.
Uygulamada sıkça yapılan bir hata, bu sınırı beş yıllık komisyon toplamı olarak okumaktır. Sınır, son beş yılın bir yıllık ortalamasıdır. Örneğin son beş yılda sırasıyla 1.600.000, 1.800.000, 2.000.000, 2.200.000 ve 2.400.000 TL komisyon almış bir acente bakımından yıllık ortalama, dolayısıyla tazminatın üst sınırı 2.000.000 TL'dir.
Üst sınır, tazminatın kendisi değildir. Hesaplama iki aşamada yapılır. Önce acentenin, sözleşme devam etseydi kazandırdığı müşterilerden elde edeceği komisyon kaybı, makul bir öngörü süresi ve müşteri kaybı oranı dikkate alınarak belirlenir ve hakkaniyet ölçüsünde indirilir. Ardından bulunan tutar yasal üst sınırla karşılaştırılır ve sınırı aşan kısım hüküm altına alınmaz. Mahkemeler bu hesabı çoğunlukla bilirkişi incelemesiyle yapmaktadır. Bu nedenle acentenin defter ve komisyon kayıtlarının eksiksiz olması, tazminatın miktarını doğrudan etkiler.
4. İstemin Doğmadığı Haller
Kanunun 122 nci maddesinin üçüncü fıkrası, iki halde tazminat isteme hakkının doğmayacağını düzenlemektedir.
- Acentenin sözleşmeyi kendisinin feshetmesi ve müvekkilin buna haklı bir sebep vermemiş olması.
- Müvekkilin sözleşmeyi, acentenin kusurundan kaynaklanan haklı bir sebeple feshetmesi.
Buna karşılık sözleşmenin süresinin dolması, müvekkilin bildirim süresine uyarak sözleşmeyi feshetmesi veya acentenin müvekkilden kaynaklanan haklı bir sebeple sözleşmeyi sona erdirmesi hallerinde istem korunur. Müvekkilin fesih bildiriminde acentenin kusuruna dayanması tek başına yeterli değildir; kusurun ve haklı sebebin somut olarak ispat edilmesi gerekir. Fesih yazışmalarının bu bilinçle kaleme alınması, sonraki tazminat uyuşmazlığının seyrini belirler.
5. Bir Yıllık Süre ve Feragat Yasağı
Kanunun 122 nci maddesinin dördüncü fıkrasına göre tazminat hakkı, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir. Bu süre hak düşürücü nitelikte kabul edilmektedir ve kaçırılması istemin esastan incelenmesini engeller. Sözleşmenin sona erdiği tarihin tartışmalı olduğu durumlarda, acentenin talebini süre dolmadan noter aracılığıyla yazılı olarak bildirmesi en güvenli yoldur.
Aynı fıkra uyarınca tazminat isteme hakkından önceden vazgeçilemez. Sözleşmeye konulan "acente sözleşmenin sona ermesi halinde herhangi bir portföy tazminatı talep etmeyecektir" türünden kayıtlar bu nedenle geçersizdir. Tazminatı dolaylı olarak ortadan kaldırmaya yönelik düzenlemeler, örneğin komisyonun bir kısmını peşin tazminat ödemesi olarak nitelendiren kayıtlar da aynı değerlendirmeye tabi tutulabilir. Buna karşılık sözleşme sona erdikten sonra taraflar arasında yapılan sulh ve ibra anlaşmaları geçerlidir; yasak yalnızca önceden yapılan feragate ilişkindir.
6. Distribütörlük ve Tek Satıcılık Sözleşmelerine Uygulanması
Kanunun 122 nci maddesinin beşinci fıkrası, madde hükmünün tek satıcılık ve benzeri sürekli sözleşme ilişkilerine de hakkaniyete aykırı düşmedikçe uygulanacağını öngörmektedir. Böylece portföy tazminatı, 6102 sayılı Kanunla birlikte yalnızca acenteler için değil, münhasır distribütörler ve bayiler için de kanuni bir istem haline gelmiştir.
Ancak her distribütörlük ilişkisinde istem kendiliğinden doğmaz. Yargıtay uygulamasında, distribütörün üreticinin satış örgütüne bir acente gibi dahil olup olmadığı, sözleşme sona erdiğinde müşteri bilgilerini üreticiye devretme yükümlülüğünün bulunup bulunmadığı ya da üreticinin bu müşteri çevresinden fiilen yararlanma imkânı elde edip etmediği ve ilişkinin münhasır ve uzun süreli olup olmadığı gibi ölçütler gözetilmektedir. Kendi adına alım satım yapan ve müşteri çevresini kendi işletmesinin değeri olarak elinde tutan bir distribütör bakımından ise istemin hakkaniyete uygun düşmediği sonucuna varılabilir.
Distribütörler bakımından hesaplamada da bir uyarlama gerekir. Distribütör komisyon değil alım satım marjı elde eder. Bu nedenle doktrinde ve karşılaştırmalı hukuk uygulamasında, üst sınır belirlenirken brüt marjdan distribütörün işletme giderleri ve ticari riski karşılığı olan kısmın düşülmesi ve böylece acentelik komisyonuna denk gelen tutara ulaşılması gerektiği kabul edilmektedir.
7. Yabancı Unsurlu Sözleşmeler
Türk acentelerinin yabancı üreticiler adına, yabancı acentelerin de Türk ihracatçıları adına çalıştığı sözleşmelerde portföy tazminatının hangi hukuka göre değerlendirileceği ayrı bir önem taşır. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanunun 24 üncü maddesi uyarınca taraflar sözleşmeye uygulanacak hukuku seçebilir. Seçim yapılmamışsa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk uygulanır. Acentelik sözleşmelerinde bu, kural olarak karakteristik edimi ifa eden acentenin işyeri hukukudur.
Hukuk seçimi portföy tazminatının akıbetini doğrudan belirleyebilir. Avrupa Birliği hukukunda ticari acentelere ilişkin 86/653/AET sayılı Direktif, Kanunun 122 nci maddesine benzer bir denkleştirme tazminatı öngörmektedir. Avrupa Birliği Adalet Divanı 2000 tarihli Ingmar kararında, bu korumanın emredici nitelikte olduğuna ve acentenin faaliyetini Birlik içinde yürüttüğü hallerde, sözleşme üçüncü bir ülke hukukuna tabi tutulmuş olsa dahi uygulanacağına hükmetmiştir. Dolayısıyla Avrupa'da faaliyet gösteren bir acenteyle çalışan Türk ihracatçısı, sözleşmede Türk hukukunu seçmiş olsa bile Direktif kaynaklı bir tazminat talebiyle karşılaşabilir.
Ters yönde, yabancı bir üreticinin Türkiye'de faaliyet gösteren acentesiyle yaptığı sözleşmede yabancı bir hukuk seçilmişse, Kanunun 122 nci maddesinin Türk mahkemesi önünde doğrudan uygulanan bir kural olarak dikkate alınıp alınmayacağı tartışmalıdır. Bu belirsizlik karşısında Türk acentesinin, hukuk seçimi kaydını ve uyuşmazlık çözüm yolunu sözleşme aşamasında bilinçli olarak müzakere etmesi gerekir. Sözleşmede tahkim şartı bulunuyorsa, hakem heyetinin bu emredici kuralları nasıl ele alacağı da ayrıca değerlendirilmelidir.
8. Sözleşme Sonrası Rekabet Yasağıyla İlişkisi
Müvekkiller, portföyün değerini korumak için acenteye sözleşme sonrası rekabet yasağı getirmek isteyebilir. Kanunun 123 üncü maddesi uyarınca bu tür bir yasak yazılı olmalı, acenteye bırakılan bölge veya müşteri çevresiyle sınırlı tutulmalı ve en fazla iki yıl için öngörülmelidir. Müvekkil ayrıca yasak süresi için acenteye uygun bir tazminat ödemekle yükümlüdür. Rekabet yasağı tazminatı ile portföy tazminatı farklı amaçlara hizmet eder ve biri diğerinin yerine geçmez. Bununla birlikte acentenin yasak nedeniyle eski müşterilerine ulaşamaması, portföy tazminatının hakkaniyet değerlendirmesinde acente lehine dikkate alınır. Rekabet yasağının genel şartlarını rekabet yasağı sözleşmelerine ilişkin yazımızda ele almıştık.
9. Sonuç ve Pratik Tavsiyeler
Portföy tazminatı, acentelik ve münhasır dağıtım ilişkilerinde sözleşmenin sona ermesiyle gündeme gelen ve önceden ortadan kaldırılamayan bir istemdir. Bu alandaki temel hususlar şu şekilde özetlenebilir.
- İstem; müvekkilin acentenin kazandırdığı müşterilerden önemli menfaat sağlaması, acentenin ücret kaybetmesi ve ödemenin hakkaniyete uygun olması şartlarına bağlıdır.
- Tazminatın üst sınırı son beş yılın yıllık komisyon ortalamasıdır; beş yıllık toplam değildir.
- Acentenin haklı sebep olmaksızın kendi feshi ve müvekkilin acentenin kusuruna dayanan haklı feshi halinde istem doğmaz.
- İstem, sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir; talebin süre içinde noter aracılığıyla bildirilmesi önerilir.
- Sözleşmeye konan peşin feragat kayıtları geçersizdir; sözleşme sona erdikten sonra yapılan sulh anlaşmaları ise geçerlidir.
- Hüküm münhasır distribütörlük ve bayilik ilişkilerine de uygulanabilir; distribütörün satış örgütüne dahil olup olmadığı ve müşteri çevresinin kimde kaldığı belirleyicidir.
- Yabancı unsurlu sözleşmelerde hukuk seçimi ve tahkim şartı istemin akıbetini belirleyebilir; Avrupa'da faaliyet gösteren acenteler bakımından Direktif kaynaklı koruma, hukuk seçimine rağmen uygulanabilir.
Müvekkiller bakımından portföy riskinin sözleşme aşamasında öngörülmesi ve fesih sürecinin belgelendirilmesi, acenteler bakımından ise kazandırılan müşterilerin ve komisyonların düzenli olarak kayıt altına alınması ve bir yıllık sürenin takibi, uyuşmazlığın sonucunu çoğu zaman belirleyen adımlardır. Konuyla bağlantılı olarak cezai şart ile sözleşmeden dönme ve fesih konularını ayrı yazılarımızda incelemiştik.
Acentelik, distribütörlük ve bayilik sözleşmelerinin hazırlanması, portföy tazminatı talepleri ve yabancı unsurlu dağıtım uyuşmazlıkları konularında danışmanlık almak için info@guzeloglu.legal adresinden bize ulaşabilirsiniz.